Bibliotheek zet onder nieuwe directeur in op hoog tempo

Sinds 1 november 2025 is Rik Winsemius de nieuwe directeur-bestuurder van de Bibliotheek in Wijchen. De Wegwijs ging in gesprek met de opvolger van Anja Kaashoek over een nieuwe koers, ondernemerschap én wat de bibliotheek allemaal doet met een subsidie van ruim 1 miljoen euro.

Door Lars Regeer

Midden in de bibliotheek spreken we uitgebreid over het nieuwe hoofdstuk in Winsemius’ carrière. Een loopbaan die hem via verschillende plekken uiteindelijk naar Wijchen bracht. Geboren in Leiden, opgegroeid in Hoogkarspel en Amersfoort, en later Amsterdam, waar hij op zijn achttiende naartoe vertrok. Via Wageningen en functies bij de bibliotheek in Gouda en Cultura in Ede kwam hij terecht in Wijchen.
“Tien jaar geleden rolde ik min of meer per ongeluk de bibliotheek in. Drie passies heb ik al mijn hele leven: lezen, politiek en filosofie. Ik heb ook filosofie gestudeerd. Al die dingen komen op een of andere manier samen in de bibliotheek. Wat ik zo fijn vind, is dat het een plek is waar het niet alleen om geld en targets draait, maar vooral om creativiteit en verbeelding. Een plek waar je even een andere wereld instapt.”

Hoe kwam Wijchen op jouw pad? “Dat had meerdere redenen. Ik ben ooit met Anja Kaashoek op studiereis geweest vanuit een provinciale organisatie. Zij vertelde daar over de Bibliotheek van 100 talenten: het idee dat iedereen talenten moet kunnen ontplooien en dat je dat faciliteert. Toen stond Wijchen al op mijn netvlies. De vacature sprak me aan, ook omdat het een eindverantwoordelijke rol is en omdat er ruimte is om verder te bouwen.”

Wat is je eerste indruk van de bibliotheek in Wijchen? “Wat mij meteen opviel is de betrokkenheid en bevlogenheid van het personeel. Het team werkt opvallend zelfstandig en enthousiast. Dat is prettig, want je hoeft als directeur niet alles zelf te bedenken. Bovendien komt zo’n 75 procent van het team uit Wijchen. Dat lijkt misschien een detail, maar het maakt verschil: mensen kennen de samenleving en weten wat hier wel en niet werkt. Dat zie je bijvoorbeeld terug bij de plannen voor de bibliotheek in Bergharen.”
“Wat nog beter kan, is meer helderheid en structuur van bovenaf: hoeveel geld is er, welke projecten doen we en wanneer moeten zaken af zijn. Er mag wat meer tempo in. Ik houd van plezier, maar ook van zakelijkheid. Targets horen erbij. Anja heeft het uitstekend achtergelaten, met veel regie bij de medewerkers. Ik merk alleen dat als ik een begroting goedkeur, ik wil dat er snel wordt doorgepakt.”

Hoe zijn de eerste weken geweest? Moest het team wennen na zoveel Anja-jaren? “Dat denk ik wel,” zegt hij lachend. “Zodra ik de financiële kaders scherp heb, kan ik snel beslissen. Dat was even wennen. Niet dat afstemmen verboden is, maar ik vraag wel: waarom? Op een gegeven moment ben je zelf verantwoordelijk en mag je ook zelf besluiten.”

Met welk gevoel stapte je na afloop van de werkdag op de fiets? “Heel intensief. Bij Cultura in Ede kende iedereen me door en door; hier nog niet. Je bent continu aan het kijken: wat gaat goed, wat kan beter, hoe zet ik mensen in hun kracht? Dat is spannend, zeker omdat je als directeur ook verantwoordelijk bent voor de financiën. Dat geeft druk, want de organisatie is nieuw voor mij.”

Een nieuwe directeur betekent vaak verandering. Ben je direct een nieuwe koers ingeslagen? “Ja. Ik heb tegen het team gezegd: ik kom meteen met ideeën, want personeel verwacht ook beweging. Zo hebben we het proces voor een bibliotheek in Bergharen versneld. Daar komt een verbeeldingslab, met nieuwe technieken zoals podcasts en gaming. De bibliotheek moet een plek zijn waar je graag verblijft en waar je je eigen verhaal kunt maken.”

Is dat vooral jouw persoonlijke visie, of miste dit nog in Wijchen? “Het maken van je eigen verhaal hoort echt bij mijn visie, maar het sluit ook goed aan bij wat hier al gebeurt. Het mooie aan de bibliotheek is dat we werken met verleiding, niet met dwang. En de wereld bestaat inmiddels uit veel meer dan papier. Er zijn ook partijen die verleiden of zelfs misleiden. Daar ligt een duidelijke rol voor de bibliotheek.”

Heb je vooraf een ambitie gesteld? “Dat doe je samen met het team en binnen de financiële kaders. Eerlijk is eerlijk: we doen het al goed. Het aantal leden ligt boven het landelijk gemiddelde. Toch wil ik drie dingen verbeteren: een gratis lidmaatschap tot 27 jaar, meer uitleningen van de collectie en meer bezoekers door sterker in te zetten op communityvorming.”

Onlangs kreeg de bibliotheek opnieuw een subsidie van ruim één miljoen euro. Wat gebeurt er met dat geld? “Het bedrag ligt iets onder het landelijk gemiddelde, maar je kunt er heel veel mee. Het idee dat je het hele jaar onbeperkt boeken kunt lenen, maakt lezen tot een recht. En dat is niet gratis. Overal waar bibliotheken zonder publieke financiering zijn geprobeerd, blijkt dat niet te werken. Daarnaast ondersteunen we mensen die vastlopen bij formulieren of digitale vaardigheden. Lezen is dé essentiële vaardigheid in deze wereld.”
“We werken intensief samen met scholen aan leesbevordering, stimuleren cultuur en community’s en bieden een podium voor lezingen. Ook starten we nieuwe initiatieven, zoals Dungeons & Dragons, waarbij mensen samen verhalen creëren. En misschien wel het belangrijkste: de bibliotheek is een plek waar je mag zijn zonder verplichtingen. Er zijn steeds minder plekken in de samenleving waar dat kan.”

In de subsidieverstrekking staat ook dat de bibliotheek zelf inkomsten moet genereren. Hoe kijk je daarnaar? “Ik houd van ondernemerschap. Tegen de gemeente heb ik wel gezegd: als je dat van mij vraagt, geef me dan ook ruimte om te sparen en te investeren, bijvoorbeeld in extra studieplekken. Onze reserve moet geen spaarpot worden van publiek geld. De algemene reserve mag nu niet boven de 10 procent uitkomen; daarboven gaat het terug naar de gemeente.”
“Tegelijkertijd besef ik: we zijn een publieke organisatie met publieke middelen. Daar moet je zorgvuldig mee omgaan. De bibliotheek is geen bedrijfje. Abonnementsgelden dekken lang niet alle activiteiten. Dat weet de gemeente ook, daarom is er subsidie. Maar je moet wel laten zien dat je er alles uithaalt.”

Waar zie je kansen om te besparen of extra inkomsten te genereren? “We hebben veel betaalde activiteiten, zoals cursussen en lezingen (die leveren zo’n 20.000 euro aan inkomsten op) en natuurlijk het volwassen bibliotheek lidmaatschap vanaf 27 jaar. Maar als je mensen vraagt om bij te dragen, sluit je altijd een deel uit. Het is goed om om zaken gratis te doen omdat je dan iedereen erbij kan betrekken. Het gaat er dus ook om dat je kritisch kijkt: doen we dingen efficiënt? Kunnen we samenwerken? Als we bijvoorbeeld samen met de Blije Bikkels in Bergharen een bakfiets aanschaffen, scheelt dat de helft. Ontwikkelen we de Bibliotheek op School goed, dan levert dat later weer leden op.”

Maak je je zorgen over de wisselende rijksfinanciering? “Niet echt. Het verhaal van Jozef en de graanschuren bestaat al eeuwen: soms is er meer geld, soms minder. Je moet je organisatie zo inrichten dat je in beide situaties vooruit kunt.” 

Tot slot: heb je nog een boekentip voor de lezers? “Zeker. Ik hou van wat dikkere boeken. ‘Max, Mischa en het Tet-offensief’ vind ik briljant. Voor liefhebbers van bandjes uit de jaren zestig is ‘Utopia Avenue’ van David Mitchell een aanrader. Joan Didion schreef prachtige boeken over rouw, zoals ‘Het jaar van magisch denken’. En eigenlijk is alles van Connie Palmen de moeite waard.”