‘Biodiversiteit is meer dan een stelletje soorten bij elkaar’

Een Nederland waarin de eland terugkeert in het wild en kuddes waterbuffels de Maas oversteken. Het lijkt een verre droom, maar voor Jeroen Helmer, ecoloog en illustrator bij ARK Rewilding Nederland, is het een haalbaar toekomstbeeld. In zijn boek Wildernis in eigen land laat hij zien wat er kan gebeuren als we de natuur de ruimte geven.

Door Lars Regeer

Het lijkt een ongewone combinatie: ecologie en de kunstacademie. Toch heeft Jeroen Helmer deze werelden samen weten te brengen. Als illustrator en ecoloog werkt hij al jaren voor ARK Rewilding Nederland, een organisatie die zich inzet voor de terugkeer van wilde natuur in ons land. Met zijn medewerking worden gebieden weer overgedragen aan de natuur, vaak met subtiele aanpassingen, maar vooral door het landschap zichzelf te laten ontwikkelen; natuurlijke grazers keren terug in hun gebieden en rivieren krijgen weer de ruimte.

Helmers visuele verhalen zijn wereldwijd geliefd onder wetenschappers en mensen die rewilding in de praktijk brengen. Voor Helmer draait het om de kracht van het verhaal: “Als je mensen in beweging wilt brengen, moet je een goed verhaal hebben,” zegt hij. Een boek was daarom een logische stap om zijn boodschap verder te verspreiden.

Meer dan een stelletje soorten bij elkaar
Wildernis in eigen land is een verzameling van observaties en ervaringen die Helmer in zijn jarenlange werk bij ARK heeft opgedaan. In zijn boek beschrijft en illustreert hij de ingenieuze samenhang van natuurlijke processen, waarin elke diersoort een unieke rol speelt — van de wolf tot de schoorsteenwesp.

Jeroen vertelt bevlogen over wat er kan gebeuren als je de natuur weer de ruimte geeft. Het onderwerp van gesprek: poep. Nog niet eerder heb ik zo aandachtig naar zo’n vulgair onderwerp geluisterd. Helmer: “Voor ons is poep het eindpunt, maar voor de natuur is het juist een begin. Koeienvlaaien zitten vol met voedingsstoffen en trekken duizenden kevers en insecten aan die bijdragen aan de bodemvruchtbaarheid. Die hele kringloop is precies wat we missen in onze moderne landbouw. We hebben dat natuurlijke proces er volledig uitgehaald en daarmee ook de balans in het ecosysteem verstoord.”

Een belangrijk thema in zijn boek is de herintroductie van grote grazers zoals wisenten, die ooit deel uitmaakten van de Europese megafauna. “Dieren spelen een cruciale rol in het ecosysteem. Ze verhouden zich tot de vegetatie en zijn essentieel voor bijvoorbeeld de zaadverspreiding. De wisselwerking met grazers is daarbij van groot belang. Maaien en plaggen lijken op wat grote grazers doen, maar missen de nuances en effecten die alleen dieren kunnen bieden.”

5 voor 12
Zijn betoog is duidelijk: als we willen dat de natuur zich kan herstellen, moeten we stoppen met ons overal mee te bemoeien. “De natuur is geen fraai decorstukje waar je doorheen kunt wandelen; het is een levend, zelfstandig systeem. Wanneer we blijven ingrijpen, blijven de consequenties niet uit.” Kijk bijvoorbeeld naar China: daar moeten fruitbomen nu handmatig bestoven worden door het uitsterven van bijen, een gevolg van het grootschalig gebruik van pesticiden. “Dit gaan we verliezen.”

De natuur aan het roer
Ondanks de urgentie biedt Helmers boek ook een optimistisch perspectief. Hij laat zien hoe kleine stappen, zoals het laten liggen van dood hout, al een enorme impact kunnen hebben op de biodiversiteit. “Twintig jaar geleden maakte ik een kaart van soorten die zouden kunnen terugkeren met meer wilde natuur, en nu zien we veel van die soorten inderdaad terug in ons land.”

Helmer hoopt dat zijn boek mensen laat inzien dat de natuur uit complexe systemen bestaat. “Wetenschap probeert alles te meten, maar de natuur is zo complex dat het niet in simpele data te vatten is,” legt hij uit. “Ik hoop dat mensen begrijpen dat het niet om een stelletje soorten gaat, maar om een systeem waarin elk onderdeel onmisbaar is. Als wij blijven ingrijpen, zetten we onszelf buiten spel. De natuur kan zonder ons, maar wij niet zonder de natuur.”

Het boek Wildernis in eigen land is sinds begin deze maand bij verschillende boekhandels verkrijgbaar voor 29,99 euro. 

Liever kijken? Het item kwam ook aan bod in De Wegwijs in beeld