“Ik leg de lat altijd hoog. Kan ik er niet overheen, dan kan ik er wel onderdoor"
In gesprek met de 'Maarten van Rossem van Hernen'
Tijdens de Slimste Mens van Hernen en Leur steelt hij steevast de show als jurylid: Anton de Wildt, ook wel bekend als de alwetende van Hernen, Bergharen en Leur. De vergelijking met Maarten van Rossem is dan ook snel gemaakt. De Wegwijs zocht hem op in het Regionaal Archief in Nijmegen, waar de inmiddels gepensioneerde archivaris nog altijd drie dagen per week rondloopt.
Door Lars Regeer
Ik was ter voorbereiding even de online archieven in gedoken, maar daar is opvallend weinig te vinden over jou. Is dat bewust?
"Nou, niet expres hoor. Er zal online best iets te vinden zijn over wandelingen of boekjes die ik heb geschreven. Maar persoonlijk deel ik inderdaad niet veel op social media en dergelijke. Ik ben echt iemand van het persoonlijke contact.”
Hoe is het om met Maarten van Rossem te worden vergeleken?
"In veel opzichten ben ik géén Maarten van Rossem. Of beter gezegd: in alle opzichten niet. Maar het is geen straf, zeker niet. Het mooiste was misschien nog wel hoe ik jurylid werd. Allard van Krevel, organisator van de Slimste Mens van Hernen en Leur, fietste mijn voortuin in en vroeg onverwacht of ik in de jury wilde zitten en vragen wilde bedenken. Dat vond ik prachtig. Ik ben geboren en getogen in Hernen, tegenover café De Toekomst, en op mijn twintigste naar Nijmegen verhuisd. Van de laatste pakweg veertig jaar weet ik dan ook weinig, maar van alles daarvoor des te meer.”
Hoe ben je archivaris geworden?
"Ik ben eigenlijk onderwijzer. In 1980 was ik werkloos; het onderwijs lag op zijn gat. Ik liep langs het gemeentearchief en dacht: hé, dat lijkt me wel wat. Ik ben naar binnen gestapt en heb gevraagd wat ik moest doen om hier te kunnen werken. Zo ben ik erin gerold. In totaal heb ik veertig jaar in het archiefwezen gewerkt, deels hier in dit gebouw. Mijn taak was zorgen dat interne medewerkers de informatie konden vinden die ze nodig hadden. Hier werken 1500 ambtenaren. Als ambtenaren of burgers informatie wilden inzien, dan kwamen ze onder meer bij mij terecht. Achter deze muren ligt twaalf kilometer aan archief. Je moest het dus zo ontsluiten dat het snel terug te vinden was."
Waar werk je nu aan?
"Momenteel maak ik boekjes over historische huizen in Hernen. In 2018 heb ik onder meer voor het 125-jarig bestaan van de kerk een foto-expositie opgezet, op basis van knipsels die mijn moeder had bewaard. Toen ben ik echt in Hernen gedoken en besefte ik: nu moet ik doorpakken. In 2023 verscheen het eerste boekje. Dat was bij een familie die ik goed ken. Dat ging snel rond in het dorp en sindsdien ben ik nog niet in een zwart gat gevallen, zal ik maar zeggen. Inmiddels heb ik vier boekjes af. Ik moet er nog 95!”
Inmiddels geniet je bekendheid als dè alwetende van Hernen. Waar komt die liefde voor lokale geschiedenis vandaan?
“Al die jaren dat ik hier werkte, zag ik dossiers met informatie over Hernen voorbijkomen, maar had ik geen tijd om daar echt in te duiken. Toen ik met pensioen ging, dacht ik: nú is Hernen aan de beurt. Bovendien heb ik het altijd leuk gevonden om mensen te helpen die de weg niet weten in informatieland. Als iemand iets niet kan vinden, word ik wakker. Ik leg de lat altijd hoog. Kan ik er niet overheen, dan kan ik er wel onderdoor.”
Wat gebeurt er met je als je een nieuw verhaal op het spoor komt?
"Soms stuit je op dingen die je raken, zeker bij families die ik ken. Dan staan de tranen in mijn ogen. In tijden van armoede hebben mensen dingen meegemaakt die we ons nu nauwelijks kunnen voorstellen. Als ik die documenten lees, ben ik even in die tijd. Daarna stap ik weer naar buiten, in alle luxe van nu, en denk ik: waar klagen we eigenlijk over?"
Voor families schrijven is sowieso speciaal. Dat is heel anders dan schrijven voor het grote publiek. In de openbaarheid moet je veiliger schrijven. Sommige verhalen vertel ik bewust niet. Ik ken verhalen waarvan ik weet dat mensen er niet om staan te springen als ik ze zou brengen. Maar ik ga niemand plagen, er is genoeg te vertellen.”
Ook als informatie van algemeen belang zou zijn?
“Als er echt iets in een doofpot zou zijn gestopt, dan zou ik daar een zorgvuldige afweging in maken. Maar bij mijn boekjes heb ik dat nog niet hoeven doen.”
Even tussendoor een Slimste Mens-vraag: wat weet jij van... Hernen, Bergharen en Leur?
"Ik zou zeggen: kleine dorpen, kasteel, A50. En...Wurmensoppers. Ik kom zelf uit een tijd dat Herrenaren ‘kippen’ werden genoemd en Bergharenaren ‘eenden’. De carnavalsvereniging De Wurmensoppers verwijst daarnaar. Kippen en eenden zijn allebei wurmensoppers: ze trekken wormen uit de grond als het geregend heeft. Er zijn veel verschillen tussen kippen en eenden, maar dát is de overeenkomst.
Van oudsher was er veel rivaliteit tussen de dorpen. In 1818 werd de aparte gemeente Hernen en Leur samengevoegd met de gemeente Bergharen. Formeel werden ze één gemeente, maar de financiën bleven tot in de jaren dertig gescheiden. Voor wegen bijvoorbeeld was er een potje Bergharen en een potje Hernen-Leur.
In mijn jeugd leefde die rivaliteit nog. Iemand zei eens: 'zelfs de wind uit Bergharen deugt niet!' Dat is nu veel minder. Op een gegeven moment moesten clubs samenwerken om te overleven. En toen de gemeente werd ondergebracht bij Wijchen was er ineens een nieuwe gezamenlijke ‘tegenstander’.”
Wat is je grootste ontdekking over Hernen?
“Voor mij is dat het besef hoeveel huizen er hebben gestaan op plekken waar je nu niets meer van terugziet. Voor de aanleg van de A50 zijn vier huizen gesloopt. Er hebben tweehonderd jaar huizen gestaan op locaties waarvan we nu niet eens meer weten dat ze er waren."
Komt er een moment dat je
verzadigd bent?
“Dat gevoel heb ik nog niet. Er zijn altijd extra bronnen te vinden. Maar ik kan het ook loslaten. Ik heb met niemand afgesproken wanneer iets af moet zijn. De enige echte deadline is die waar we allemaal mee te maken krijgen.”
Wie vragen heeft over de geschiedenis van de dorpen Bergharen, Hernen en Leur kan mailen naar: info@janvangelderstichting.nl. Interesse in een boek over een huis in Hernen of Leur? Neem dan contact op via adewildt@hetnet.nl